Trykkluft blir brukt i mange yrkesfaglege samanhengar, mellom anna til å drive pneumatiske verktøy, løfteutstyr og industrielle prosessar. For ein rørleggar er det viktig å kjenne oppbygginga av eit trykkluftsystem, sidan slike anlegg krev riktig røyrlegging, tetting og trykksikring. Denne sida gir deg ei grundig innføring i korleis systemet fungerer frå kompressor til forbrukspunkt.
Eit trykkluftsystem består av ein kompressor som komprimerer luft, ein trykkluftbeholder som lagrar lufta, eit røyrnett som fordeler lufta, og utstyr for reinsing og regulering av trykket. Saman sikrar desse komponentane trygg og stabil tilgang på trykkluft til verktøy og maskinar.
Kompetansemålet krev at du kan forklare korleis eit trykkluftsystem er sett saman, altså kva delar det har, kva funksjon kvar del har, og korleis delane heng saman. Du treng ikkje berre pugge namn, du må forstå samanhengen.
Som rørleggar kan du bli beden om å installere, vedlikehalde eller feilsøke røyrnett for trykkluft. Feil dimensjonering eller feil val av materiale kan føre til trykkfall, lekkasjar eller i verste fall ulykker. Kunnskap om systemoppbygginga er derfor direkte knytt til tryggleik og fagleg kvalitet.
Kompressoren er hjartet i systemet. Han suger inn omgjevnadsluft og komprimerer han til eit høgare trykk, vanlegvis mellom 6 og 12 bar i industrielle anlegg. Det finst fleire typar kompressorar, mellom anna stempelkompressorar og skruekompressorar.
Trykkluftbeholderen, også kalla akumulatortank eller buffertank, lagrar den komprimerte lufta. Han jamnar ut trykksvingningar og reduserer kor ofte kompressoren må starte og stoppe. Beholderen er utstyrt med eit sikkerhetsventil som sleppar ut luft dersom trykket vert for høgt.
Luftreinsing er avgjerande for anlegget sin levetid og funksjon. Etter kompressoren inneheld lufta fukt, olje og partiklar. Eit etterkjølar senkar temperaturen slik at fukt kondenserer. Deretter fjernar ein vasskiljar, filtrer og eventuelt ein lufttørkar forureiningar. Rein og tørr luft hindrar rust og skade på verktøy og ventiler.
Trykkrgulatoren, eller reduksjonsventilen, reduserer trykket frå beholderen ned til det trykket som forbrukspunktet krev. Mange verktøy og maskinar treng lågare trykk enn det beholderen leverer. Ein trykkmålar viser aktuelt trykk, og smørjesystemer kan tilføre olje til pneumatiske komponentar som treng smøring.
Røyrnettet fordeler trykkluft frå hovudforsyninga til dei ulike forbrukspunkta. Det er viktig at røyrnettet er riktig dimensjonert slik at trykkfallet vert minst mogleg. Ringforma nett gir jamnare trykk enn linjære nett. Røyra må ha tilstrekkeleg fall mot kondensvassuttak, slik at fukt ikkje samlar seg i systemet.
Ein vanleg feil er å tru at større kompressor alltid er betre. Dersom kompressoren er mykje større enn behovet, vil han starte og stoppe svært ofte. Det gir auka slitasje og høgare energiforbruk. Riktig dimensjonering er viktigare enn råkapasitet.
Mange gløymer å ta omsyn til kondensvass. Trykkluft inneheld alltid fukt, og dersom røyrnettet ikkje har tilstrekkeleg fall eller kondensvassuttak, samlar vatnet seg og kan forårsake rust og skade. Uttak for kondensvass skal plasserast i lågpunkt på røyrnettet.
Det er òg vanleg å bruke feil røyrmateriale. Vanlege stålrøyr korroderer innvendig og slepper rust inn i systemet. For trykkluftanlegg bør ein velje materiale som aluminium, rustfritt stål eller godkjent plast, avhengig av trykk og bruksområde.
Ei anna misforståing er at alle forbrukspunkt treng same trykk. Ulike verktøy og maskinar krev ulike trykk. Bruk sone- eller punktregulatorer slik at kvart forbrukspunkt får riktig trykk, i staden for å setje heile systemet til høgaste moglege nivå.
Start med å teikne eit enkelt flytskjema over systemet. Plasser kompressor, beholder, reinsing, regulator og forbrukspunkt i riktig rekkefølge, og skriv inn funksjonen til kvar komponent med eigne ord. Det å formulere seg sjølv er mykje meir effektivt enn å lese passivt.
Bruk fagleg litteratur og produsentdokumentasjon til å samanlikne ulike komponenttypar. Kva skil ein stempelkompressor frå ein skruekompressor? Kva filtrerer eit koalescensfilter? Samanlikning hjelper deg å forstå djupare.
Dersom du har høve, kan du besøke eit anlegg i praksis og følgje røyrnettet frå kompressor til uttak. Å sjå systemet i røynda gir ein heilt annan forståing enn bilete og tekst åleine.
Øv på å forklare oppbygginga munnleg for ein medelev eller eit familiemedlem. Dersom du klarar å forklare det enkelt og tydeleg for nokon som ikkje kan faget, veit du at du har forstått det.
Ei verkstad skal installere eit trykkluftsystem. Sett opp komponentane i riktig rekkefølge frå luftinntak til forbrukspunkt, og forklar kort kva kvar komponent gjer.
Fasit: Luftinntak, kompressor, etterkjølar, vasksiljare, trykkluftbeholder med sikkerhetsventil, filter og lufttørkar, trykkregulator, hovudleidning med kondensvassuttak, og forbrukspunkt med lokalt filter og smørjeeining. Kvar komponent sikrar at trykkluft blir produsert, kjølt, tørka, lagra og regulert trygt til bruksstedet.
Steg 1: Luft blir soge inn gjennom luftinntaket og komprimert av kompressoren. Steg 2: Etterkjølaren senkar temperaturen på den varme trykkluft slik at fukt kondenserer, og vasksiljaren fjernar vatnet. Steg 3: Trykkluftbeholderen lagrar lufta og jamnar ut trykksvingningar. Sikkerhetsventilen hindrar overtrykk. Steg 4: Filter og lufttørkar fjernar gjenverande fukt, olje og partiklar. Steg 5: Trykkrgulatoren reduserer trykket til ønskt nivå for forbrukspunktet. Steg 6: Røyrnettet fører lufta til uttak, med kondensvassuttak i lågpunkta. Steg 7: Ved kvart forbrukspunkt kan det vere lokalt filter, regulator og smørjeeining.
Prøv Lekselos gratis i 14 dager for å lese hele forklaringen, se eksemplet steg for steg og øve på rørleggerfaget – modulstrukturert opplæring for voksne tilpasset deg.
Lekselos loser barnet gjennom oppgaven ett steg om gangen, så det lærer i stedet for å kopiere. Du får ukeplan, prøver og gloser samlet, og ser hva som er gjort. Forankret i LK20, laget i Norge. 14 dager gratis, uten kort.
Ei trykkluftbeholder, eller buffertank, lagrar komprimert luft slik at systemet alltid har ein reserve tilgjengeleg. Ho jamnar ut trykksvingningar og hindrar at kompressoren må starte og stoppe heile tida, noko som reduserer slitasje og energiforbruk.
Komprimert luft inneheld fukt, olje og partiklar. Desse kan forårsake rust i røyrnettet, skade på ventiler og verktøy, og i nokre tilfelle kontaminere produktet som vert laga. Reinsing og tørking er avgjerande for driftstryggheit og levetid.
Aluminium, rustfritt stål og visse godkjende plasttypar er vanlege val. Vanlege stålrøyr utan overflatebehandling korroderer innvendig og kan sleppe rust inn i systemet, noko som skader komponentar og verktøy.
Eit ringforma røyrnett er eit leidningsnett der røyret formar ein lukka ring rundt forbruksområdet. Lufta kan då tilføre kvart uttak frå to retningar, noko som gir jamnare trykk og mindre trykkfall samanlikna med eit lineært nett der lufta berre kjem frå ein retning.
Trykkrgulatoren reduserer trykket frå hovudleidningen ned til det trykket som kvart forbrukspunkt eller verktøy krev. Han sikrar at verktøy og maskinar ikkje vert utsette for høgare trykk enn dei er dimensjonerte for, og bidreg til trygg og effektiv drift.
Forankring i læreplanen: Kompetansemål (LK20): Fag: Læreplan i rørleggerfaget – modulstrukturert opplæring for voksne Trinn: Utvendige røyranlegg og andre røyrsystem Kompetansemål: Eleven skal kunne beskrive hvordan et trykkluftsystem er bygd opp. Nynorsk: Eleven skal kunne beskrive korleis eit trykkluftsystem er bygd opp. Kjerneelement: Sanitæranlegg (Kilde: Utdanningsdirektoratet)
Lekselos loser deg gjennom oppgaver med hint, ikke fasit, og lager øving tilpasset deg. Prøv gratis.
